Advies van de Commissie van voordracht:
De
Commissie van voordracht, bestaande uit dr. E.K. Grootes, mw. Ch. Keijsper, mw.
L. Koenen, dr. A.M.F.J. Moerdijk en dr. P.G.J. van Sterkenburg, heeft het
genoegen het Woordenboek van Eufemismen
en politiek correct taalgebruik van Marc De Coster, uitgegeven in Het
Taalfonds van uitgeverij L.J. Veen, voor te dragen ter bekroning met de
Kruyskamp-prijs 2003 Voor deze prijs kwamen in aanmerking werken op het gebied
van de Nederlandse lexicografie, de Nederlandse lexicologie of een editie en
annotatie van oude Nederlandse teksten, verschenen in de jaren 1997-2002.
In het wetenschappelijk debat over de identiteit en
inhoud van eentalige woordenboeken is een vitale plaats ingeruimd voor de aard
van de te beschrijven woordenschat. Met kracht van argumenten wordt bepleit dat
in verklarende woordenboeken van een standaardtaal bij voorrang de algemene
woordenschat beschreven wordt. De geselecteerde woorden behoren dan niet tot
een specifiek domein van wetenschap, tot een vaktaal, groepstaal, dialect, of
tot een bepaald stijlregister. En ook veel emotiewoorden worden verwezen naar
de periferie van de woordenschat. Aan al die woorden die buiten de algemene
woordenschat vallen, wordt in speciale woordenboeken aandacht besteed.
Het te bekronen boek behoort tot die categorie van
speciale woordenboeken. De Commissie heeft allereerst veel waardering voor
lexicografen als Marc De Coster, die laten zien hoe de beoefening van de
lexicografie ook buiten het verband van een wetenschappelijk instituut op een
zeer verantwoorde wijze kan geschieden. Dat De Coster daarbij zijn aandacht
richt op dat deel van de woordenschat dat in de woordenboeken van de
standaardtaal niet of nauwelijks aan bod komt, is pure winst voor de Nederlandse
taalgemeenschap.
Om tot deze voordracht te komen woog voor de
Commissie zwaar dat het materiaal dat aan het Woordenboek van Eufemismen ten grondslag ligt, zeer origineel is en
blijk geeft van een grote belezenheid. Daarnaast getuigt de opbouw van zijn
lemma’s ervan dat Marc De Coster oog heeft voor de lexicografische noodzaak van
een strenge systematiek. Met vaardige pen geeft hij de betekenis van het
eufemisme, vervolgens voegt hij daar meestal een korte historische
uiteenzetting aan toe en hij lardeert dat alles met fraaie citaten die in hun
oorspronkelijke bron gecontroleerd kunnen worden. Die opzet maakt zijn boek
voor een breed publiek leesbaar. Het is een toonbeeld onder de zogenaamde
leeswoordenboeken, woordenboeken die je niet opslaat tot bevordering van de
eigen taalbeheersing, maar om tot lering en niet zelden ook vermaak kennis te
nemen van bijzondere delen van onze woordenschat en bijzondere vormen van
taalgebruik. In het geval van eufemismen leren die ons bovendien zeer veel over
onze sociale opvattingen en gedragingen, waarvan zij de weerspiegeling vormen.
Dat daarbij concepten als angst, crisis, zwangerschap, dronkenschap, dood,
lichaamsfuncties, seks, excrementen of ziektes een vooraanstaande rol spelen,
zal geen verbazing wekken.
De kunst van het talige bagatelliseren, verzwijgen
en camoufleren is door Marc De Coster op een wetenschappelijk verantwoorde
wijze, met distantie, maar desondanks toch levendig beschreven en in kaart
gebracht. Zijn uitvoerige en heldere inleiding op het woordenboekgedeelte
getuigt niet alleen van de eigen beheersing van de materie, maar verschaft ook
de lezer een goed zicht daarop. Een extra waarde krijgt het werk, doordat de
auteur aan het alfabetische woordenboek uitvoerige systematische registers
toevoegde, geordend naar tijdperk, gebruikers, stijltypen en betekenisvelden,
waarin hij de behandelde woorden in een thematische ordening, naar de concepten
die ze ‘verhullen’, aanbiedt.
Marc De Coster heeft op deskundige wijze ook de
beroepslexicografen een enorme dienst bewezen door in allerlei krochten en
spelonken naar ‘mildspraak’ te zoeken en de resultaten van die zoektocht in al
hun charme voor ons uit te stallen.
Het ter bekroning voorgedragen boek is vooral een bron van inspiratie en tevens een stimulerend model voor zowel de professionele beoefenaar van de lexicografie als voor de liefhebbers die stiefmoederlijk behandelde deelgebieden van onze woordenschat in kaart willen brengen en beschrijven.
Het bestuur van de Maatschappij
der Nederlandse Letterkunde heeft op grond van het advies van de Commissie van
voordracht besloten de Kruyskamp-prijs 2003 toe te kennen aan Marc De Coster.